ايشان بقوله * ( قُلْ ) * بگو اى محمد ( ص ) * ( صَدَقَ اللَّه ) * راست گفت خدا در خبر تحريم يعنى ثابت شد صدق خدا در آنچه انزال فرمود و كذب شما در آنچه دعوى ميكنيد * ( فَاتَّبِعُوا ) * پس متابعت كنيد * ( مِلَّةَ إِبْراهِيمَ ) * كيش ابراهيم و دين او را * ( حَنِيفاً ) * در حالتى كه ميل كننده بود از اديان باطله بدين اسلام مراد آنست كه تابع ملت اسلام شويد كه در اصل ملت ابراهيم بود تا متخلص شويد از يهوديه كه مضطر ساخته شما را بتحريف كتاب خدا و بمكابره جهت اغراض دنيويه و الزام شما كرده بر تحريم طيباتى كه او سبحانه حلال گردانيده مر ابراهيم و اتباع او را * ( وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ) * و نبود از شرك آرندگان در اين اشاره است به آنكه اتباع او واجبست در توحيد صرف و استقامت در دين و تجنب او از افراط و تفريط و تعريض بشرك يهود بدانكه صحيح آنست كه پيغمبر ما متعبد نبود بشريعت انبياى سابق و ليكن شريعت او موافق شريعت ابراهيم ( ع ) بود فلهذا فرمود كه * ( فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ ) * و قبل از بعث بطريق الهام و منام بدين اسلام مأمور بود و ببايد دانست كه وجه ارتباط آيه كل الطعام الخ بما قبل آنست كه اين آيه تفصيل جمله متقدمه مىكند چه حقتعالى چون كه در آن آيه ذكر ترغيب فرمود در اتفاق حبوب و طعام و غير آنكه محبوب بنده باشد در اين آيه ذكر حكم آن فرمود از مجاهد مرويست كه يهود با مسلمانان خلاف كردند در باب كعبه و بيت المقدس يهود گفتند كه بيت المقدس بهتر است از خانهء كعبه از براى آنكه مهاجر انبيا است و زمين مقدسه است مسلمانان گفتند كه كعبه فاضلتر است حقتعالى اين آيه فرستاد كه * ( إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ ) * بدرستى كه اول خانهء كه بر روى زمين * ( وُضِعَ لِلنَّاسِ ) * وضع كرده شد براى مردمان تا آن را زيارت كنند و آن را معبد خود گردانند * ( لَلَّذِي بِبَكَّةَ ) * آن خانه ايست كه در مكه است و واضع آن حقتعالى است بدانكه لام براى تأكيد است و بكه اسم مكه است چون نبيط و نميط و امر راتب و راتم و لازب و لازم و گويند بكه موضع مسجد است و مكه بلد و آن مأخوذ است از بكه اذا زحمه چه آنجا مردمان ازدحام ميكنند و يا از بكه اذا دقه چه آن دق اعناق جبابره مىكند كه قصد آن ميكنند عطا روايت مىكند كه مردى در مسجد الحرام نماز ميگذارد زنى از پيش او بگذشت آن مرد وى را زجر كرد امام محمد باقر ( ع ) حاضر بود فرمود وى را زجر مكن هذه بكه يبك بعضها بعضا اى يدق و مكه را از اين جهة مكه گويند كه در او آب اندكست مأخوذ از مككت الشيء اذا مصصته و از ضمرة بن ربيعه و زهرى روايتست كه بكه مسجد الحرامست و مكه همهء حرم و اين از ابى جعفر ( ع ) نيز ماثور است كه از پيغمبر ( ص ) پرسيدند از اول بيتى كه موضوع شد براى